Băng quảng cáo
Băng quảng cáo



Đoàn Chuẩn - Nhạc sĩ của mùa thu Hà Nội
21:23, 29/12/2010
Đã hơn nửa thế kỷ qua, cứ tới mùa thu ở Hà Nội, cũng heo may và sương nặng, cùng hương cốm và hương hoa sữa, cứ văng vẳng trong hồn người Hà Nội, hồn người Việt Nam, những giai điệu tha thiết ở những tình khúc Đoàn Chuẩn - Từ Linh

Trong giai điệu của ông, ta cảm thấy có tiếng lá rơi nhè nhẹ, có tiết heo may se lạnh, có cả mùi thơm của cốm ủ lá sen. Nghe giai điệu của ông, ta cảm thấy bâng khuâng, yêu thương, luyến tiếc. Hơn nữa, còn thấy phảng phất ở giai điệu ấy hình bóng huyền diệu của những “tuyệt sắc giai nhân” đã hơn một lần làm xao xuyến trái tim “chàng công tử Hà Nội” dịu dàng và đa tình này

Đã hơn nửa thế kỷ qua, cứ tới mùa thu ở Hà Nội, cũng heo may và sương nặng, cùng hương cốm và hương hoa sữa, cứ văng vẳng trong hồn người Hà Nội, hồn người Việt Nam, những giai điệu tha thiết ở những tình khúc Đoàn Chuẩn - Từ Linh. Có thể nào không bồi hồi khi nghe:
 
Anh mong chờ mùa thu
Dìu thế nhân dần vào chốn Thiên Thai
Và cánh chim ngập ngừng không muốn bay
Mùa thu quyến rũ anh rồi...
 
Đoàn Chuẩn quê ở đảo Cát Hải cách cửa Cấm - TP Hải Phòng không xa lắm. Do kinh tế gia đình khá giả, nên vào tuổi thanh xuân, Đoàn Chuẩn đã sống ở kinh kỳ Hà Nội nhiều quyến rũ. Ngoài việc theo học ở trường Louis Pasteur, Đoàn Chuẩn sớm đến với âm nhạc.
 
Vừa tham gia hoạt động tân nhạc thuở ban đầu, ít ai biết rằng Đoàn Chuẩn năm 20 tuổi còn bí mật tham gia một tổ chức thanh niên do Việt Minh chỉ đạo mang tên “Thanh niên xung phong Hoàng Diệu”.
 
Kháng chiến toàn quốc. Đoàn Chuẩn vào làm văn nghệ Khu Bốn. Gia đình lại tản cư lên Việt Bắc. Chính trong nỗi cách xa, nhớ nhung và lại gặp gỡ những bóng hồng khác trên đường chinh chiến, từ một nghệ sĩ chơi đàn và hát như Phạm Duy, Đoàn Chuẩn bắt đầu viết ca khúc. Tình nghệ sĩ là tình khúc đầu tiên Đoàn Chuẩn viết ở Khu Bốn, năm 1948 đồng thời khi Nguyễn Văn Tý viết Dư âm cũng tại Khu Bốn. Tình khúc lúc đầu cũng giống như Bến xuân của Văn Cao là viết tặng cho một “nàng” cụ thể, nhưng sau đã trở thành quà tặng cho mọi “nàng”. Nếu ở Bến Xuân lúc đầu Văn Cao viết: “Nhà tôi bên chiếc cầu soi nước - Oanh đến tôi một lần...”, Oanh ở đây là người thiếu nữ có tên Hoàng Oanh, thì ở Tình nghệ sĩ, lúc đầu Đoàn Chuẩn viết: “Đây quán Mai Hương mây thu vàng ấm”, Mai Hương là nàng Mai Hương chủ quán cà phê dọc đường. Còn bây giờ khi đã là của mọi nàng thì “Oanh” thành “em” và “quán Mai Hương” thì thành “khách ly hương”. Nhưng khi đã khởi đầu một giãi bày về tình nghệ sĩ như giấc mơ là vậy, thì nỗi nhớ vợ con đã khiến Đoàn Chuẩn viết tiếp một Đường về Việt Bắc độc đáo đậm cá tính sáng tạo. Câu mở đầu tự nhiên như hơi thở:
 
Buổi chiều áo tím nhiều quá lòng thấy bồi hồi nhớ người...
 
Sau khi nỗi nhớ được buông lời tràn trề như vậy thì lập tức giai điệu như sóng cứ dâng cao, dâng cao:
 
Đường về Việt Bắc xa cách mây
Gập ghềnh đường núi qua khói bay
Em có hay? Đây suối sâu, đây núi cao trên từng mây
Đường về gọi gió mê say...
 
Đường về Việt Bắc sau này khi Bắc – Nam chia cắt đã bị các nghệ sĩ Sài Gòn xuyên tạc thành Đường về miền Bắc do Khánh Ly hát với nhiều lời ca sai lạc. Việc này cùng với việc xuyên tạc bài Gửi người em gái miền Nam thành Gửi người em gái với nhiều lời ca phóng tác cũng do Khánh Ly hát, bằng một niềm yêu quý Đoàn Chuẩn thì cũng làm cho Đoàn Chuẩn chịu không biết bao nhiêu phiền phức thời đó, mặc dù khi là nguyên bản Gửi người em gái miền Nam do Ngọc Bảo thu thanh và phát trên làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam năm 1956 nó đã chịu ngay bao điều tiếng, phê phán là “lạc quan tếu” rồi.
 
Hành trình sáng tạo âm nhạc của Đoàn Chuẩn trở lại có lẽ là giai đoạn ông trở về Hà Nội đầu thập kỷ 50 thế kỷ trước với nhiệm vụ hậu địch như tài tử Ngọc Bảo vậy. Chính thời kỳ này đã tạo ra một Đoàn Chuẩn “vua slow” với những tình khúc về mùa thu Hà Nội. Nghe nhạc Đoàn Chuẩn, ta nhớ đến thơ Bà Huyện Thanh Quan, văn Thạch Lam và tranh Bùi Xuân Phái. Trong giai điệu của ông, ta cảm thấy có tiếng lá rơi nhè nhẹ, có tiết heo may se lạnh, có cả mùi thơm của cốm ủ lá sen. Nghe giai điệu của ông, ta cảm thấy bâng khuâng, yêu thương, luyến tiếc. Hơn nữa, còn thấy phảng phất ở giai điệu ấy hình bóng huyền diệu của những “tuyệt sắc giai nhân” đã hơn một lần làm xao xuyến trái tim “chàng công tử Hà Nội” dịu dàng và đa tình này. Vẫn một tình nghệ sĩ ấy, vẫn một tà áo xanh ấy, vẫn gặp gỡ và chia tay muôn thuở. Nhưng trong giai điệu của Đoàn Chuẩn, mùa thu Hà Nội đã luồn vào trong từng ngóc ngách, trong từng cung bậc. Thật ngỡ ngàng với Thu quyến rũ khi Đoàn Chuẩn da diết “Mây bay về đây cưới trời”. Giai điệu là một đám cưới giữa mây và trời giữa mùa thu – mùa hợp hôn của con người. Vậy nên, khi ca sĩ hát là “cuối trời” hoặc “cuốn trời” thì cũng đã là làm thấp tư tưởng Đoàn Chuẩn cũng như cảm xúc thăng hoa của ông rất nhiều lần.
 
Nhiều người nói rằng những tình khúc mùa thu của Đoàn Chuẩn là những trang nhật ký của những mối tình thì quả không sai. Phải yêu đến mức bất chấp mọi nguy hiểm, ở trên mọi ràng buộc mới có thể thốt lên những giai điệu si tình đến thắt lòng người như vậy. Và trong tất cả những mê đắm ấy, mùa thu Hà Nội luôn như thể “cời than bếp lửa”. Ở Cánh hoa duyên kiếp thì: “Như duyên em thầm kín – Trong hương thu màu tím buồn...”. Ở Lá thư thì: “Nhớ tới mùa thu năm xưa gửi nhau phong thư ngào ngạt hương...”. Ở Gửi gió cho mây ngàn bay thì: “Với bao tà áo xanh đây mùa thu...”. Ở Chuyển bến thì: “Một sớm thu về chuyển bến xuôi...”. Ở Dang dở (hay Tà áo xanh) thì: “Ta quen nhau mùa thu...”. Ở Lá đổ muôn chiều thì: “Thu đi cho lá vàng bay...”. Đến ngay ở Gửi người em gái miền Nam tuy viết về mùa xuân nhưng cũng cứ như là đứng từ mùa thu vọng tới: “Nhưng một sớm mùa thu giữa khung trời tím ngát...”. Từ mối tình đầu để có một gia đình với một người đẹp – là bà Đoàn Chuẩn đẹp tới tận bây giờ - hiền thảo, đôn hậu và bao dung, Đoàn Chuẩn đã phiêu diêu qua những cung bậc yêu đương nồng cháy và nóng bỏng đến độ phải thốt lên những giai điệu lạ lùng trong tập Những bài hát bị xé mà đến nay còn nhiều người chưa được thưởng thức. Đấy là mối tình cuối cùng sâu đậm nhất trong trường tình Đoàn Chuẩn.
 
Nàng là con gái đầu lòng của một viên chức hỏa xa kháng chiến, cha nàng là tự vệ chiến đấu nội thành. Khi rút ra chợ Đại, cha mang theo nàng mới 12 tuổi. Vài năm sau, nàng về lại Hà Nội với mẹ để cùng mẹ chăm sóc năm em dưới mình. Ở tuổi dậy thì, nàng đã tần tảo làm thuê, đánh máy chữ, đan áo len để có tiền góp với mẹ nuôi các em. Nàng đẹp đến kiêu sa và hát rất hay. Tình cờ, một nhạc công đài Pháp – Á đã phát hiện ra tài nghệ này của nàng. Và nàng đã đăng quang “vương miện thủ khoa” trong cuộc thi hát do đài Pháp – Á tổ chức. Chính lúc ấy, nàng mới biết tác giả những tình khúc mùa thu Hà Nội. Từ chỗ muốn nâng đỡ một tài năng trẻ, giúp cho học nhạc, giúp những sô diễn, tình cảm đã len lén vào hồn từ khi nào mặc dù xung quanh nàng biết bao vệ tinh bủa vây.
 
Tình cảm đang lãng mạn vậy thì đột nhiên nàng “biến” khỏi Hà Nội. Sự “biến” của nàng khiến Đoàn Chuẩn chống chếnh. Ông cảm thấy mất mát thực sự. Ông xót xa trong cô đơn. Không chỉ giãi bày trong giai điệu, ông còn lẩm nhẩm làm thơ:
 
Em ơi!Lá úa có rơi ngoài muôn ngả
Thì chung quy cũng về đất thương yêu
Anh phong sương mưa nắng cũng hiểu nhiều
Đời lãng tử có vui gì đâu em hỡi...
 
Nhưng thực ra không phải nàng cố ý cho Đoàn Chuẩn “leo cây” mà vì người cha bị mất đột ngột ở vùng tự do. Chú nàng là đại đội trưởng vệ quốc đoàn đã cử liên lạc bí mật vào thành đón nàng ra ngoài vùng tự do vào cuối mùa xuân 1954, đúng thời điểm mở ra chiến dịch Điện Biên Phủ. Rồi nàng trở về cùng đoàn quân giải phóng thủ đô. Họ gặp lại nhau gấp gáp hối hả, như tìm lại một cái gì đó cùng đánh mất. Để rồi lại vĩnh viễn xa nhau: “Có những đêm về sáng - Đời sao buồn chi mấy cố nhân ơi!” và để rồi: “Nhớ nhau đành tìm trong tiếng hát – và tìm trong nét bút xa xôi”.
 
“Chôn sâu tận đáy lòng” tình cảm ấy, Đoàn Chuẩn đã khép lại giai đoạn sáng tạo những tình khúc mùa thu Hà Nội độc đáo vào những năm đầu hòa bình ở miền Bắc, sau khi bài Gửi người em gái miền Nam bị phê phán và ngừng không phát sóng. Mãi tới khi bước vào thời kỳ đổi mới và mở cửa, những tình khúc mùa thu của Đoàn Chuẩn mới thực sự được khôi phục cùng những tình khúc lãng mạn của Văn Cao, Đặng Thế Phong, Dương Thiệu Tước... ông phấn khởi, khỏe ra, mừng tủi giữa bạn bè. Vài năm trước khi từ trần, bệnh xuất huyết não khiến ông không thể di chuyển được và nói rất khó khăn. Câu nói cuối cùng ông nói trước khi không nói được là: “Rồi những người tình sẽ ra đi. Rồi nhạc sĩ sẽ ra đi. Chỉ còn tác phẩm ở lại”.
 
Mùa Thu của Ðoàn Chuẩn
 
Có lẽ những người trưởng thành tại miền Nam có thể nghĩ về miền Thu đất Bắc là qua thơ Nguyễn Khuyến khi còn cắp sách vào lớp trung học.
 
Ba bài thơ về Thu của cụ Tam Nguyên Yên Ðổ này là những bài mà trẻ em đều phải học thuộc lòng, và hình ảnh hay không khí tiếp nhận được từ Thu Vịnh, Thu Ẩm hay Thu Ðiếu được thầy cô truyền cho. Nói cho đúng thì trừ phi là người di cư từ miền Bắc, thật ra thầy cô cũng ít khi cảm thấy Mùa Thu ấy ra sao.
 
Nhưng trong trí não còn non trẻ của lũ học sinh ham chơi với hai mùa mưa nắng của miền Nam, thì như vậy cũng đủ. Mùa Thu đất Bắc đẹp dịu dàng, không lạnh... như Ðà Lạt hay khô khan nóng bức như Tuy Hòa, Phan Rang. Khí trời trong vắt màu xanh, không gian như giãn nở ra mênh mông hơn, và... tới đấy là hết.
 
Lớn lên, hoặc nếu có thầy giỏi, lũ học trò ở trong Nam có thể biết thêm rằng Thu của miền Bắc qua đôi mắt kèm nhèm của cụ Tam Nguyên Yên Ðổ thật ra khác hẳn với Mùa Thu trong thơ cổ của Trung Hoa. Nếu lõm bõm biết thêm được đôi chút thì chúng ta còn thấy rằng các bài thơ về Thu của Nguyễn Khuyến sáng tác bằng chữ Hán cũng khác hẳn Mùa Thu đầy hình ảnh ước lệ của Trung Hoa.
 
Biết vậy rồi đành lẩm nhẩm “rừng phong thu đã nhuốm mùi quan san” như một con vẹt dễ thương.
 
Cái tuổi dễ thương ấy rồi cũng qua đi.
 
Khi trở thành sinh viên, người lãng mạn hoặc là có cha mẹ là dân di cư 54 thì được biết thêm rằng Thu của Nguyễn Khuyến là cảnh Thu của vùng Ðồng Bằng Sông Hồng, của một vùng thôn quê trên các mảnh “ruộng Chiêm” vào Tháng Mười. Hiểu nôm na thì đó là Thu miền quê, chứ ruộng Chiêm là gì thì cũng ít ai biết.
 
Mà phải nói rằng vào tuổi ấy thì Mùa Thu nhà quê của Nguyễn Khuyến đã bị đẩy lui vào... Văn học, nhường chỗ cho Mùa Thu Hà Nội, của Ðoàn Chuẩn.
 
Không hiểu vì sao, nói tới Thu là người ta nghĩ đến Thu của Hà Nội. Mà lỗi không phải từ bài “Thu Vàng” của Cung Tiến, một ca khúc đơn giản về nhạc thuật, được cái dễ nhớ dễ thương ở hình ảnh toát lên từ lời ca.
 
Với giai điệu của Phạm Ðình Chương trong thơ Hoàng Ngọc Ẩn thì “em Sàigon đẹp nhất về đêm”. Với đa số chúng ta, Hà Nội đẹp nhất là vào Thu, khi trời trở lạnh và các thiếu nữ bắt đầu khoác áo len. Hình ảnh đó thi vị hơn không khí nóng bức của Sàigon.
 
Thật ra, cảm xúc ấy không thuộc về khí hậu mà do trí tưởng tượng của người dân miền Nam về đất Bắc, về Hà Nội, và có ai giải thích được không, về Hà Nội như một thiếu nữ.
 
Thế rồi cứ như vậy, trong một thời gian khá lâu, từ miền Nam mà nhớ ra Thu Hà Nội thì lời ca của Ðoàn Chuẩn đã choán hết không gian và tâm tưởng của nhiều người. Nhưng chúng ta không biết rằng trong khoảng thời gian đằng đẵng ấy, Ðoàn Chuẩn đã hết viết về Thu. Vì từ đó trên cả miền Bắc, bốn mùa đã thành Mùa Ðông.
 
Ðoàn Chuẩn là nhạc sĩ của thời “tiền chiến” theo cách gọi của dân chúng miền Nam và là người đã gieo rắc cái hồn Thu của miền Bắc trong tâm tư của miền Nam, hơn hẳn cảnh Thu của Nguyễn Khuyến.
 
Một cái hồn Thu rất lãng mạn và rất tiểu tư sản. Ðấy là Thu của thành phố, của Hà Nội, gần gũi hơn bức tranh cổ “lối xưa xe ngựa hồn Thu thảo” của bà Huyện Thanh Quan, ấm áp hơn “Trời Thu xanh ngắt mấy từng cao, Cần trúc lơ thơ gió hắt hiu” của Nguyễn Khuyến tại miền quê.
 
Trong gần hai chục tác phẩm về Mùa Thu, tình yêu và kỷ niệm vào Mùa Thu, Ðoàn Chuẩn đã viết nhiều nhất và hay nhất là trong giai đoạn 10 năm, từ 1947 đến 1957. Ba mươi năm sau, mãi đến 1987, ông mới lại có hứng với Thu, từ một ý thơ của Văn Cao (bài “Khuôn Mặt Em”). Trong ba mươi năm, ông không viết mà chỉ còn nghe, và phải nghe lén từ các làn sóng điện của miền Nam.
 
Người con trai của ông, Ðoàn Chính, khi được gửi vào chiến trường miền Nam, cũng hoàn toàn không biết không nhớ gì về nhạc Thu Hà Nội của Ðoàn Chuẩn. Chỉ sau khi bước qua chiến hào để đi theo miền Nam tự do ông mới thấy vị trí rất lớn của Ðoàn Chuẩn trong tân nhạc của miền Nam. Và bắt đầu học hát nhạc Ðoàn Chuẩn.
 
Ðoàn Chuẩn gieo nhạc Thu từ miền Bắc và nhạc đó đã tồn tại, nở hoa, là ở trong Nam, trong tâm cảm của người miền Nam, để hồi sinh sau này, rất lâu sau này. Qua một giai đoạn khá lâu thì trong trí nhớ của dân chúng miền Nam, Hà Nội mà có dáng dấp văn minh và đáng yêu chính là nhờ Ðoàn Chuẩn. Không phải là thơ - rất hay - của Nguyễn Ðình Thi - mà là nhờ ca khúc rất đẹp của Ðoàn Chuẩn.
 
Trong 13 bài sáng tác vào giai đoạn 1947-1957, có ba bài ông viết vì nhớ và để tặng một người bạn gái trong thời chiến chinh, thiếu nữ vẫn mặc tà áo xanh trong bài Dang Dở (bài Tà Áo Xanh). Nàng đã bước qua vùng tự do, di cư vào Nam, và trở thành một danh ca đích thực ở trong Nam, với nghệ danh là tên một loài hoa. Riêng với người viết bài này, đây là một danh ca khả ái, đẹp quyến rũ và có duyên hơn hẳn nhiều người, và một nguồn cảm hứng lâu dài cho nhiều nhạc sĩ và văn sĩ khác ở trong Nam, kể cả Hoàng Trọng và Mai Thảo.
 
Ðoàn Chuẩn được nghe tiếng hát ấy từ các chương trình phát thanh ở trong Nam.
 
Khi chúng ta nhớ hay cảm về Hà Nội từ các ca khúc Ðoàn Chuẩn, thì tác giả cũng nhớ hay cảm về Hà Nội năm xưa của mình, từ lời ca của một người đã vào Nam. Ca khúc duy nhất mà Ðoàn Chuẩn viết về Mùa Xuân, bài “Gửi Người Em Gái” sáng tác vào Xuân 57, chính là để tặng tiếng hát này. “Nàng đẹp và hát rất hay, rồi trở thành thủ khoa của đài Pháp-Á...” Ðoàn Chuẩn nhớ lại như vậy và viết lại như thế.
 
Trời đang chớm Thu tại California, nhớ lại một không gian trải rộng trong một khoảng thời gian rất dài, dài như tiếng thở dài của chúng ta, có lẽ nhạc Thu của Ðoàn Chuẩn là một biểu hiện đẹp nhất. Nó cho thấy sức mạnh của âm nhạc vì nối kết được hai miền Nam Bắc và vượt qua mọi cách trở để tồn tại cho tới ngày nay.
 
Ðoàn Chuẩn đã không còn. Nhân vật tuyệt đẹp và là nguồn cảm hứng cho nhiều nghệ sĩ trên cả hai miền thì nay đang là một cụ già sống chật vật tại Sàigon. Còn lại, chỉ có những ca khúc bất hủ của Ðoàn Chuẩn về Mùa Thu…
 
Quỳnh Giao

Thêm nhận xét


Security code
Không rõ, lấy lại hình mới

Địa chỉ sửa chữa cung cấp dịch vụ thông tắc chậu rửa bátsửa chữa điện nước uy tín, cam kết chất lượng dịch vụ. Phục vụ hơn 500000 khách hàng cả nước